Wałbrzyska Galeria Rzeźby Plenerowej jest unikatową kolekcją rzeźb, które w latach siedemdziesiątych XX wieku wyszły spod dłuta najwybitniejszych wówczas polskich artystów rzeźbiarzy. Ulokowane w przestrzeni miejskiej nie tylko zdobią urbanistyczny krajobraz, ale są też okazją do niczym nie skrępowanego kontaktu ze sztuką współczesną w najlepszym wydaniu – nie zawsze łatwą w odbiorze, ale zawsze inspirującą do własnych przemyśleń i odczuć.
O historii Wałbrzyskiej Galerii Rzeźby Plenerowej opowiada jej pomysłodawczyni i inicjatorka plenerów rzeźbiarskich, w trakcie których Galeria powstawała – wałbrzyska artystka, Maria Bor:
Jak powstawała GALERIA w przemysłowym mieście?
Był rok 1974. Władysław Pruchnicki, naczelnik miasta i powiatu (w roku następnym prezydent Wałbrzycha), tchnął rozmach w górnicze miasto. Powstawały nowe dzielnice, rozbudowywały się te dawne. Miasto potężniało i piękniało. W uporządkowanych parkach, na zadbanych ulicach brakowało rzeźb.
Podróżowałam. W otwartej przestrzeni miejskiej Madrytu (Galeria Pod Mostem), Barcelony, Paryża zachwycała mnie mnogość rzeźb – abstrakcyjnych i tzw. realistycznych, utrwalających czas i zamysły kompozycyjne artystów.
Pan Pruchnicki cenił sztukę. Zaakceptował moje szalone pomysły rzeźb plenerowych tworzonych dla Wałbrzycha przez wielkich rzeźbiarzy polskich. W mieście nastał dobry klimat dla sztuki, ponieważ wykorzystano szansę stworzenia zjawiska na skalę niespotykaną w innych rejonach Polski, rzadką w skali świata. Tak powstała WAŁBRZYSKA GALERIA RZEŹBY PLENEROWEJ. Duma i wizytówka miasta – według sprawiedliwej oceny ówczesnych wałbrzyszan i włodarzy miasta tamtych lat.
Na plener w Książu zaprosiłam 10 artystów znanych w Polsce, a nierzadko i w świecie. Z architektem miejskim ustaliliśmy przyszłą lokalizację rzeźb. Proponowaliśmy również kolejnym twórcom realizacje prac dla GALERII. Posadowiliśmy rzeźby w parku i na skwerkach na Piaskowej Górze, w parku w Rusinowie, w centrum wzdłuż ulicy Kolejowej. Kopernik stanął (tymczasowo) na Sobięcinie, dzieło „W Słońcu” zdobi Podzamcze, a kompozycja sportowa usytuowana została w pobliżu stadionu na Nowym Mieście. Powstały dzieła w marmurze, granicie, piaskowcu, kamionce, ze sztucznego kamienia, a nawet z mas plastycznych. Miasto zyskiwało nową twarz.
Wielu spośród 30 rzeźbiarzy tworzących dla Wałbrzycha to ludzie sławni. Tadeusz Sieklucki, Kazimierz Żywuszko, Barbara Zbrożyna, Stanisław Kulon, Anna Dębska, Adam Smolana, Ryszard Wojciechowski, Maria Bor, Mieczysław Welter, Stanisław Szyba, Tadeusz Mazurek – to nazwiska eksponowane nie tylko na ogólnopolskich wystawach sztuki i w krajowych publikacjach, ale również na wystawach światowych i w światowych leksykonach sztuki. Miasto miało się czym pochwalić.
Dla mieszkańców i turystów bezpośredni kontakt – tu i teraz – z dziełami wielkich rzeźbiarzy to jedyna w swoim rodzaju możliwość poznania polskiej i europejskiej sztuki współczesnej. Sądzę, iż ma to niewymierne znaczenie kulturowe. Rzeźba, zjawisko nieobecne wcześniej w życiu mieszkańców Wałbrzycha, kształtuje smak artystyczny już trzeciego pokolenia.
Nasza ogromna GALERIA – 52 rzeźby w Wałbrzychu oraz 10 rzeźb w Szczawnie Zdroju – stanowiła nie tylko wielkie wydarzenie dla miasta, ale wzbogacała w sposób znaczący sztukę Polski. Była i jest ewenementem w skali kraju. Powiększaliśmy GALERIĘ aż do roku 1979. Inne miasta zazdrościły nam inicjatywy. W Legnicy i w Zielonej Górze próbowano nas naśladować. Powstało parę form z betonu (Legnica), kilka rzeźb w Zielonej Górze. Gdzie im do naszej koncepcji!
W 2012 roku wałbrzyskie muzeum podjęło się koordynowania działań związanych z przywróceniem do dawnej świetności kolejnych obiektów należących do Galerii, z biegiem lat coraz bardziej niszczejących i dewastowanych. Dotychczas – dzięki finansowemu wsparciu właściciela rzeźb, czyli Gminy Wałbrzych – pracom restauratorskim i konserwatorskim poddano dziesięć rzeźb:
- Terra, mater nostra, autor: Maria Bor, 1975, lokalizacja: Park Sobieskiego, ul. Inwalidów Wojennych
- Rodzinny dom, autor: Bogdan Hoffman, 1975, lokalizacja: Park Sobieskiego, ul. Inwalidów Wojennych
- Ptaki, autor: Janina Szczypczyńska-Krajewska,, 1976, lokalizacja: Park Sobieskiego, ul. Inwalidów Wojennych
- Tors, autor: Bogdan Hoffman, 1970, lokalizacja: Park Sobieskiego, ul. Inwalidów Wojennych
- Ojciec i syn, autor: Irena Molin – Sowa, 1969, lokalizacja: ul. Kolejowa
- Biologia i Ty, autor: Tadeusz Mazurek,1969, lokalizacja: ul. Kolejowa
- Narodziny, autor: Janina Piskorowska – Piela, 1976, lokalizacja: ul. Kolejowa
- Matka, autor: Metody Sowa, 1970, lokalizacja: ul. Kolejowa
- Kompozycja podwójna, autor: Kazimierz Żywuszko, 1976, lokalizacja: ul. Parkowa
Kolejnych pięć obiektów odzyskało swój pierwotny wygląd latem 2015 roku.
W 2013 roku w muzeum prezentowana była także wystawa gipsowych modeli, które posłużyły artystom do stworzenia ich dzieł.
Cenną inicjatywą wartą kontynuacji i upowszechnienia jest „adopcja” rzeźb przez firmy i instytucje, które przenoszą poszczególne obiekty na swój teren, gdzie mogą im zapewnić należytą ochronę i opiekę. W ten sposób przed budynek ZUS przy ul. Kasztanowej trafiła rzeźba Marii Bor „Harpie”, a przy Aqua-Zdroju swoje miejsce znalazł „Akt” Ryszarda Waldemara Zamorskiego. Do ogrodu przy muzeum zostało z kolei przeniesionych kilka rzeźb z parku w Rusinowej.
W roku 2019, w trakcie prac przy budowie wałbrzyskiej obwodnicy cztery rzeźby z ul. Kolejowej zostały przeniesione na teren Centrum Kultury i Sztuki „Stara Kopalnia” w Wałbrzychu.